Powstanie Warszawskie było największą bitwą stoczoną podczas II wojny światowej przez organizację podziemną z wojskami okupacyjnymi. Zaplanowane przez dowództwo Armii Krajowej na kilka dni, ostatecznie trwało 63 dni.
Plan „Burza”
Powstanie Warszawskie było elementem planu „Burza” opracowanego w 1943 r. przez dowódców Armii Krajowej (AK) z akceptacją rządu polskiego w Londynie. Celem planu było zbrojne wystąpienie przeciwko okupantowi i przejęcie władzy w imieniu rządu londyńskiego przez AK. Działania miały zostać podjęte w chwili wycofywania się Niemców z przedwojennych terenów Polski pod naporem Armii Czerwonej. Z akcji „Burza” początkowo zostały wyłączone większe miasta Polski, w tym m.in. Warszawa.
Założeniem planu było także nieutrudnianie walk Rosjanom i jednoczesne ujawnienie się dowódców i oddziałów AK oraz delegatów rządu londyńskiego jako prawowitych gospodarzy oswobadzanych terenów. Rosjanie początkowo współpracowali z polskimi żołnierzami, a następnie zazwyczaj podstępnie aresztowali dowódców, rozbrajali lub likwidowali oddziały AK, a na zdobytym terytorium osadzali sowieckie władze. W tej sytuacji Delegat Rządu RP na Kraj, wicepremier Jan Stanisław Jankowski i dowódca AK – Tadeusz Komorowski „Bór” podjęli, między 21 a 25 lipca 1944 r., wstępną decyzję o wybuchu powstania w Warszawie.
63 dni chwały
Rozkaz wybuchu powstania został wydany 31 lipca 1944 r. Dowódcą sił powstańczych mianowano komendanta Okręgu Warszawskiego AK – płk. Antoniego Chruściela ps. „Monter”. Głównym zamierzeniem powstańców było opanowanie miasta przed wkroczeniem do niego Armii Czerwonej i wystąpienie w roli gospodarza.
Siły powstańcze w okręgu warszawskim liczyły około 50 tys. żołnierzy. Wobec trudności mobilizacyjnych powstanie rozpoczęto siłami liczącymi ok. 25 tys. powstańców, z czego tylko co dziesiąty był uzbrojony. Powstańcy nie posiadali broni przeciwpancernej i ciężkiego uzbrojenia. Do powstania przyłączyły się również oddziały Armii Ludowej, Polskiej Armii Ludowej, Korpusu Bezpieczeństwa i Narodowych Sił Zbrojnych. Siły powstańcze były stale uzupełniane przez ochotników.
Garnizon niemiecki w Warszawie liczył w chwili wybuchu powstania ok. 15 tys. żołnierzy. Został on jednak wzmocniony jednostkami kierowanymi na front rosyjski. Ponadto Niemcy zamierzali użyć do walk w Warszawie znane z okrucieństwa jednostki Waffen SS, w tym m.in. Brygadę Szturmową SS „RONA” pod dowództwem Bronisława Kamińskiego i złożoną z kryminalistów – Brygadę Dirlewangera. W sumie formacje wojska, SS i policji, przy zdecydowanej przewadze w uzbrojeniu sprzętem ciężkim (czołgi, artyleria i lotnictwo), posiadały w swoich szeregach ok. 50 tys. żołnierzy. Dowództwo nad całością sił niemieckich objął gen. SS Erich von dem Bach-Żelewski.
Polecamy temat: Akcja pod Arsenałem. Najsłynniejsza operacja zbrojna Szarych Szeregów >>
Walki rozpoczęły się 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00. Pomimo utracenia czynnika zaskoczenia, oddziały powstańcze zdobyły wiele obiektów niemieckich w dzielnicach: Stare Miasto, Mokotów, Śródmieście, Żoliborz. Początkowo do 4 sierpnia inicjatywa należała do powstańców. W rękach niemieckich pozostały jednak najważniejsze obiekty (mosty, dworce, lotnisko, dzielnica niemiecka, koszary), co bardzo utrudniało, a wręcz uniemożliwiało utrzymanie łączności i kontaktu między poszczególnymi ugrupowaniami powstańczymi. Niemcy ponadto podjęli działania ofensywne mające na celu odzyskanie arterii komunikacyjnych wschód-zachód. Rozpoczęły się krwawe walki o każdą dzielnicę.
Pierwsza padła Ochota i Wola, na której Niemcy dokonali rzezi jej mieszkańców. Życie straciło około 40 tys. cywilów. Następnie walki przeniosły się na Stare Miasto, bohatersko bronione m.in. przez oddziały Kedywu KG AK oraz bataliony „Broda”, „Parasol”, „Zośka”, „Czata”, „Leśnik”, „Pięść”, „Miotła”, „Igor”, „Gozdawa”, „Nałęcz”, „Chrobry” i inne.
Po upadku starówki i Powiśla walki przeniosły się na Mokotów oraz przede wszystkim Czerniaków, który stał się główny teatrem walki powstańczej we wrześniu 1944 r. i jedynym obszarem Warszawy z dostępem do Wisły. Miało to wielkie znaczenie w sytuacji zajęcia prawobrzeżnej Warszawy przez Armię Czerwoną, co miało miejsce w połowie września. W dniach 15-19 września 1944 r. kilka pułków 1. Armii Wojska Polskiego próbowało uchwycić przyczółki w lewobrzeżnej Warszawie, ale w wyniku walk z przeważającymi siłami wroga, poniosły bardzo ciężkie straty. Siły przeznaczone do tej operacji były zbyt małe i pozbawione należytego wsparcia ogniowego. Dwa bataliony 9. pp z 3. DP wspólnie z powstańcami broniły Czerniakowa do 23 września. Większość obrońców poległa, część wpław przedostała się na prawy brzeg Wisły.
Po odepchnięciu powstańców od Wisły i zlikwidowaniu przyczółków, Niemcy skupili się na ostatecznym opanowaniu Mokotowa i Żoliborza. Mokotów skapitulował w dniu 27 września, tracąc prawie 3700 obrońców. 30 września skapitulował Żoliborz.
W dniu 2 października 1944 r. w Ożarowie pod Warszawą podpisano akt kapitulacji, który zapewniał powstańcom prawa jenieckie. Kapitulacja została wymuszona przez nikłą pomoc aliantów, niechęć wsparcia ze strony dowódców rosyjskich oraz śmierć dużej części powstańców i mieszkańców Warszawy.
Bilans Powstania Warszawskiego
Powstanie Warszawskie pochłonęło 18 tys. zabitych i ok. 25 tys. rannych żołnierzy Armii Krajowej oraz ok. 120-200 tys. ofiar cywilnych. Do niewoli dostało się ok. 15 tys. żołnierzy i oficerów wraz z dowódcą AK, generałem Tadeuszem Komorowskim „Borem”. Około 50 tys. powstańców wywieziono do obozów koncentracyjnych, a 150 tys. na przymusowe roboty do Rzeszy. Niemcy, stracili ok. 10 tys. zabitych, 7 tys. zaginionych i 9 tys. rannych żołnierzy. Powstańcy zestrzelili 3 samoloty, zniszczyli kilkadziesiąt czołgów, dział szturmowych i samochodów pancernych oraz uszkodzili ponad 200 pojazdów bojowych.
W czasie walk i po ich zakończeniu zniszczeniu uległo ok. 60% infrastruktury miasta. Po zakończeniu walk Niemcy systematycznego wyburzali to co zostało ze stolicy Polski niszcząc większość zabudowy lewobrzeżnej Warszawy, w tym setki bezcennych zabytków oraz obiektów o dużej wartości kulturalnej i duchowej.
Powstanie warszawskie uznawane jest za jedno z najważniejszych wydarzeń w najnowszej historii Polski. Ze względu na jego tragiczne skutki, w szczególności olbrzymie straty ludzkie i materialne, kwestia zasadności decyzji o rozpoczęciu zrywu pozostaje nadal przedmiotem debat i intensywnych dyskusji.
SOF MAG | Wykorzystano fragmenty artykułu autorstwa ppłk Ryszarda Najczuka
