Żołnierze Wojsk Specjalnych (SOF) to starannie selekcjonowany, szkolony i przygotowywany do działania pod presją personel. Badania prowadzone w tej populacji pokazują jednak, że odporność i wysoka sprawność nie wykluczają objawów post-traumatic Stress Disorder (PTSD), czyli zespołu stresu pourazowego, zwłaszcza po ciężkiej lub powtarzalnej ekspozycji bojowej. Artykuł łączy wyniki badań dotyczących SOF z aktualnymi standardami diagnostycznymi i praktyką kliniczną: pokazuje, jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze, odróżnić przesiew od diagnozy i kiedy uruchomić pomoc.
Odporność nie oznacza niewrażliwości
PTSD nie jest „słabością po zdarzeniu”, lecz rozpoznaniem klinicznym z grupy zaburzeń związanych z traumą i stresem. Może rozwinąć się po doświadczeniu lub byciu świadkiem śmierci, zagrożenia życia, poważnego zranienia albo przemocy seksualnej, a także po powtarzalnej zawodowej ekspozycji na drastyczneszczegóły takich zdarzeń. W środowisku operacyjnym kontakt z zagrożeniem, cierpieniem, odpowiedzialnością za życie innych i skutkami przemocy bywa częścią zadań, dlatego temat wymaga precyzji, a nie sensacji.
Selekcja, wyszkolenie i doświadczenie zwiększają zdolność do działania, ale nie wyłączają biologicznych mechanizmów stresu. Osoba może nadal wykonywać zadania, zachowywać opanowanie i na zewnątrz funkcjonować prawidłowo, a jednocześnie doświadczać zaburzeń snu, przewlekłego napięcia, drażliwości, trudności w relacjach lub odcięcia emocjonalnego, a także sięgać po alkohol w celu regulowania napięcia. Zachowana sprawność zadaniowa nie wyklucza PTSD.
Nie każda silna reakcja po zdarzeniu traumatycznym jest jednak zaburzeniem. Koszmary, napięcie, rozdrażnienie, odrealnienie, potrzeba ciszy czy problemy ze snem mogą być początkowo naturalną reakcją organizmu na nienaturalne wydarzenie. Znaczenie ma nie pojedynczy objaw, lecz jego nasilenie, czas trwania i wpływ na codzienne funkcjonowanie.
Kiedy reakcja staje się PTSD?
Zgodnie z Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5TR), czyli piątym wydaniem zrewidowanym amerykańskiego podręcznika diagnostycznego, objawy PTSD układają się w cztery obszary.
Pierwszym są intruzje: niechciane wspomnienia, koszmary, flashbacki oraz silne reakcje emocjonalne lub fizjologiczne na dźwięk, zapach, miejsce czy sytuację przypominającą zdarzenie.
Drugi obszar to unikanie rozmów, miejsc, ludzi, aktywności, wspomnień lub emocji związanych z traumą.
Polecamy temat: Medycyna przyszłości i redefinicja „złotej godziny” >>
Trzeci obejmuje negatywne zmiany w myśleniu i nastroju: poczucie winy i wstydu, gniew, odłączenie od innych, utratę zainteresowań, trudność w przeżywaniu pozytywnych emocji oraz utrwalone przekonanie, że świat nie jest bezpieczny albo że człowiek nie jest już sobą.
Czwarty obszar dotyczy pobudzenia i reaktywności. Należą do niego drażliwość, wybuchy złości, zachowania ryzykowne, nadmierna czujność, nasilona reakcja przestrachu, problemy z koncentracją i snem. U osób pracujących operacyjnie hiperczujność może długo wyglądać jak profesjonalny nawyk. Problem pojawia się, gdy układ nerwowy nie potrafi wyłączyć trybu zagrożenia tam, gdzie mobilizacja nie jest już potrzebna.
Rozpoznanie PTSD wymaga, aby objawy utrzymywały się dłużej niż miesiąc, powodowały istotne cierpienie lub pogorszenie funkcjonowania i nie były lepiej wyjaśnione działaniem substancji, leków ani innym stanem medycznym. Miesiąc jest progiem diagnostycznym, a nie okresem, który należy przeczekać przed zwróceniem się o pomoc.
ICD-11 i złożone PTSD
International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11), czyli Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób Światowej Organizacji Zdrowia, opisuje PTSD przez trzy rdzeniowe grupy objawów: ponowne przeżywanie traumy w teraźniejszości, unikanie oraz utrzymujące się poczucie aktualnego zagrożenia. Większość osób na rażonych na potencjalnie traumatyczne wydarzenia nie rozwija PTSD, ale u części objawy utrzymują się przez miesiące lub lata i współwystępują między innymi z depresją, lękiem lub używaniem substancji.
ICD-11 wyróżnia również złożone PTSD. Oprócz rdzeniowych objawów PTSD obejmuje ono utrwalone trudności w regulacji emocji, negatywny obraz siebie oraz problemy w utrzymywaniu relacji i bliskości. Nie jest to etykieta do samodzielnego używania. Zakres i tempo leczenia dobiera się do obrazu klinicznego, bezpieczeństwa, zaburzeń współwystępujących i funkcjonowania konkretnej osoby.
Alicja Żak
Cały artykuł możesz przeczytać w numerze 4/2026 czasopisma SOF MAG – Special Operations Forces Magazine, który jest do kupienia w naszym sklepie internetowym oraz w sieci sklepów Empik.