Druga wojna światowa na armiach wielu państw wymusiła rozwój i unowocześnienie swoich rodzajów wojsk w tym formowanie nowych jednostek powietrznodesantowych, sił specjalnych, grup dywersyjnych i wywiadowczych mogących operować za linią frontu, na terenach wroga, których jednym z głównych środków przerzutu był desant spadochronowy. W przypadku Polski jednostki i grupy tego typu utworzone zostały zarówno w strukturze polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, jak i w Wojsku Polskim po stronie wschodniej. W przypadku strony wschodniej był to Samodzielny Batalion Szturmowy, od marca 1944 roku Polski Samodzielny Batalion Specjalny.
Wraz z zakończeniem II wojny światowej rozformowano PSZ na Zachodzie, jednostki powietrznodesantowe i specjalne będące w ich składzie zostały rozformowane i zakończyły działalność. Siły Zbrojne Polski Ludowej poddane zostały restrukturyzacji i częściowej demobilizacji. Polski Samodzielny Batalion Specjalny po przemianowaniach w połączeniu z wydzielonymi jednostkami WP wszedł w skład nowo formowanego Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego przestając pełnić rolę jednostki stricte specjalnej, dywersyjnej, rozpoznawczej. Tym samym w okresie bezpośrednio powojennym przestaliśmy dysponować jakąkolwiek jednostką powietrznodesantową i specjalną. Stan rzeczy zmienił się dopiero w 1951 roku kiedy to w WP sformowano dwa plutony dywersyjno-rozpoznawcze w Opolu i Sztumie.
Początek – Samodzielne Plutony Rozpoznawcze (1951–1953)
Trwająca od 1945 roku demobilizacja Wojska Polskiego doprowadziła do częściowej utraty zdolności bojowej naszej armii. W roku 1949 przyjęto 7-letni plan rozbudowy Wojska Polskiego w wyniku czego w następnych latach znacznie wzrósł stan osobowy armii, sformowano nowe związki taktyczne, część dywizji piechoty przeformowano na dywizje pancerne, wśród nich 10 i 16 Dywizję Piechoty, które w 1949 roku przeformowano na dywizje pancerne a następnie w roku 1950 na dywizje zmechanizowane. Obie dywizje w swoich okręgach wojskowych były dywizjami pierwszorzutowymi, 10 Dywizja Zmechanizowana z dowództwem w Opolu – IV Okręgu Wojskowego (Śląski Okręg Wojskowy), 16 Dywizja Zmechanizowana z dowództwem w Elblągu – II Okręgu Wojskowego (Pomorski Okręg Wojskowy).
Dywizje te dysponowały swoimi batalionami rozpoznawczymi, 10 Dywizja Zmechanizowana 7 batalionem rozpoznawczym w Opolu, 16 Dywizja Zmechanizowana 6 batalionem rozpoznawczym w m. Sztum. W batalionach rozpoznawczych tych dwóch dywizji na podstawie Zarządzenia Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 0185/Org. z dnia 16 lipca 1951 roku utworzono pierwsze po II WŚ, objęte szkoleniem spadochronowym oddziały dywersyjno-rozpoznawcze WP. Przy 7 batalionie rozpoznawczym w Opolu-Szczepanowicach w miesiącach październik-listopad 1951 roku sformowano 6 Samodzielny Pluton Rozpoznawczy z bezpośrednim podporządkowaniem Szefowi Wydziału Rozpoznawczego IV Okręgu Wojskowego (ŚOW – Wrocław). W skład plutonu wchodziły trzy drużyny rozpoznawcze i drużyna łączności radiowej. Stan etatowy plutonu według etatu nr 5/98 zakładał 37 wojskowych, stan faktyczny po sformowaniu plutonu – 35 żołnierzy wraz z szefostwem. Na dowódcę plutonu wyznaczono porucznika Czesława Mitkowskiego, wcześniej oficera zwiadu w 72 Pułku Zmechanizowanym w Gubinie, absolwenta kursu oficerów zwiadu przy Wyższej Szkole Piechoty w Rembertowie. Pomocnikiem dowódcy plutonu został sierżant Tadeusz Polatyński, wcześniej szef 1 kompanii szkolącej podoficerów zsw w 38 Pułku Piechoty w Kożuchowie. Do plutonu jako zwiadowców wcielono żołnierzy zasadniczej służby wojskowej po szkoleniu unitarnym i przysiędze wojskowej z innych jednostek wojskowych IV Okręgu Wojskowego (ŚOW). Przy doborze kandydatów na zwiadowców kierowano się głównie ich osiągnięciami podczas szkolenia podstawowego.
Przeczytaj także: Operacja „Prime Chance”. Najważniejsze akcje USSOCOM >>
Od grudnia 1951 roku przystąpiono do szkolenia według programu opracowanego przez Zarząd II Sztabu Generalnego WP, który oprócz szkolenia ogólnowojskowego zawierał szkolenie zwiadowców pod względem prowadzenia działań grup dywersyjno-rozpoznawczych na tyłach ugrupowania nieprzyjaciela, szkolenie minerskie, łączności radiowej, spadochronowe oraz naukę języka angielskiego. Pluton otrzymał opracowany dla niego program szkolenia, niestety nie otrzymał żadnych nowych instrukcji w związku z tym często korzystano z doświadczeń podobnych formacji działających w okresie II WŚ, podczas szkolenia wypracowywano również nowe, własne metody.
Rozkazem dowódcy IV Okręgu Wojskowego (ŚOW) z grudnia 1951 roku, w styczniu 1952 roku pluton przeniesiono do Wrocławia gdzie został zakwaterowany przy Oficerskiej Szkole Piechoty nr 1. Po przeniesieniu i zorganizowaniu zakwaterowania kontynuowano programowe szkolenie. W lutym 1952 roku cały stan osobowy plutonu poddany został badaniom lekarskim pod kątem zdolności do wykonywania skoków ze spadochronem. 27 lutego orzeczeniem Komisji Centralnego Instytutu Badań Lotniczo-Lekarskich wszystkich zakwalifikowano jako „Zdolny”. Zarządzeniem Szefa II Zarządu Sztabu Generalnego WP od dnia 10 marca 1952 roku zorganizowano kurs spadochronowy, którego komendantem został dowódca plutonu porucznik Mitkowski. Wykładowcami na kursie zostali instruktorzy spadochronowi skierowani z Wojsk Lotniczych pod dowództwem Szefa Służby Spadochronowo-Desantowej Wojsk Lotniczych porucznika Tadeusza Dulli. 11 marca 1952 roku rozpoczęto szkolenie teoretyczne, które zakończono egzaminami 1 kwietnia. Egzamin przeprowadziła komisja składająca się z oficerów Dowództwa Wojsk Lotniczych. Praktyczne szkolenie wraz ze skokami spadochronowymi rozpoczęto 3 kwietnia. Po wykonaniu 5 wymaganych skoków ze spadochronem kurs zakończono 13 kwietnia 1952 roku uroczystym wręczeniem odznak i legitymacji skoczka spadochronowego.
Był to pierwszy w Wojsku Polskim kurs spadochronowy mający na celu wyszkolenie spadochroniarzy Wojsk Lądowych po II WŚ. Przeszkolenie całego plutonu pozwalało na dalsze jego szkolenie jako oddziału dywersyjno-rozpoznawczego z możliwością przerzutu grup dywersyjnych drogą powietrzną z wykorzystaniem desantu spadochronowego. Wyszkolenie oraz sposób prowadzenia działań 6 Samodzielnego Plutonu Rozpoznawczego jako nowej dywersyjno-rozpoznawczej formacji w WP zaprezentowano w lipcu 1952 roku na poligonie w Biedrusku. Na zarządzenie Szefa II Wydziału IV Okręgu Wojskowego (ŚOW) majora Szeremety zorganizowano tam ćwiczenia pokazowe dla Szefów Wydziałów Rozpoznawczych oraz oficerów zwiadu jednostek wojskowych. Temat oraz prezentacja zawierały „Zrzut grupy dywersyjno-rozpoznawczej” i „Zasadzkę grupy dywersyjno-rozpoznawczej na oficera łącznikowego”. W sierpniu 1952 roku pluton przeszedł inspekcję przeprowadzoną przez komisję ze sztabu IV OW, podczas której w formie egzaminów teoretycznych sprawdzono poziom wyszkolenia politycznego, regulaminów i terenoznawstwa. Egzamin praktyczny przeprowadzono ze szkolenia ogniowego i taktyki, podczas, którego między innymi zwiadowcy mieli za zadanie urządzić bazę wypadową wraz z jej ubezpieczeniem oraz przeprowadzić zasadzkę z uchwyceniem oficera łącznikowego. Inspekcja miała za zadanie sprawdzić i określić poziom wyszkolenia zwiadowców na zakończenie służby rocznika przewidzianego do zwolnienia do rezerwy, które odbyło się w październiku 1952 roku.
Jako drugi oddział dywersyjno-rozpoznawczy sformowano 5 Samodzielny Pluton Rozpoznawczy przy 6 batalionie rozpoznawczym 16 Dywizji Zmechanizowanej w m. Sztum z bezpośrednim podporządkowaniem Szefowi Wydziału Rozpoznawczego II Okręgu Wojskowego (POW – Bydgoszcz). 5 Samodzielny Pluton Rozpoznawczy sformowano na tej samej podstawie co 6 pluton IV OW – Zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego nr 0185/Org. z dnia 16 lipca 1951 roku i według tego samego etatu nr 5/98. Dowódcą plutonu został porucznik Jerzy Wyszogrodzki. Szkolenie w plutonie organizowano również według tego samego programu opracowanego przez Zarząd II SZG WP, na którym szkolił się bliźniaczy 6 pluton. Szkolenie spadochronowe 5 plutonu rozpoczęto w kwietniu 1952 roku z praktycznym wykonaniem pierwszych skoków ze spadochronem 11 maja 1952 roku. Zarówno instruktorami, jak i egzaminującymi zwiadowców podczas tego kursu byli instruktorzy Wojsk Lotniczych pod dowództwem porucznika Tadeusza Dulli. Po zakończeniu kursu zwiadowcy przystąpili do programowego szkolenia przeplatanego pokazami oraz inspekcjami z dowództwa II Okręgu Wojskowego. W październiku 1952 roku do rezerwy zwolniono pierwszych wyszkolonych spadochroniarzy, zwiadowców-dywersantów II Okręgu Wojskowego (POW – Bydgoszcz).
J. WEST
Fragment pochodzi z artykułu z czasopisma SOF MAG 5/2026. Pełną wersję czasopisma można kupić w naszym sklepie internetowym oraz w sieci sklepów Empik.