65 lat temu powołano do życia jednostkę wojskową o numerze ewidencyjnym 4101. Od tego czasu oddział czterokrotnie zmieniał nazwę, a trzy razy miejsce stacjonowania. Od 15 lat to Jednostka wojskowa komandosów. Z okazji uroczyście obchodzonych w październiku dwóch rocznic – 65-lecia oddziału i 15-lecia JWK – warto przypomnieć, jak ewoluowały wojskowe siły specjalne. to, że obecnie są w światowej czołówce, nie jest zasługą systemu, ale wytrwałości kilku pokoleń cichych i skutecznych żołnierzy z JW 4101.
W 1957 r. w Kołobrzegu powstała 6. Kompania Rozpoznawcza 6. Pomorskiej Dywizji Powietrznodesantowej. Rok później kompanię przeniesiono do Woli Justowskiej koło Krakowa, w którym stacjonowały główne siły 6. PDPD. W listopadzie 1961 r. na bazie 6. Kompanii powstał 26. Batalion Rozpoznawczy. Nowej jednostce nadano numer ewidencyjny 4101. Oddział liczył 24 oficerów, 52 podoficerów i 137 szeregowców. Pierwszym dowódcą został mjr Czesław Mitkowski. To wtedy rozpoczęła się historia najstarszej formacji specjalnej Wojska Polskiego.
Z Woli Justowskiej do Dziwnowa
W 1964 r. jednostkę wydzielono z 6. PDPD, przeniesiono do Dziwnowa na wyspie Wolin, przemianowano na 1. Batalion Szturmowy (1. BSz). Oddział został oficjalnie (faktycznie był podporządkowany od początku istnienia) operacyjnie podporządkowany Zarządowi II Sztabu Generalnego WP oraz Inspektoratowi Szkolenia Sztabu Generalnego WP. Jego wielkość rozbudowano do 300 żołnierzy.
Jednostka była głęboko zakonspirowana. Nazwiska komandosów wpisywano na listach płac nieraz bardzo oddalonych garnizonów. 1. BSz miał numer 4101, a stacjonujący w tym samym dziwnowskim kompleksie koszarowym 10. Pułk Rozpoznania Radioelektronicznego – 1401.
– To nie przypadek, ale celowe działanie mające zmylić szpiegów – wyjaśnia płk w st. spocz. Witold Brzozowski, były szef sztabu 1. BSz, pomysłodawca i dyrektor „Festynu Komandosa” w Dziwnowie.
Z Woli Justowskiej do Dziwnowa trafiła nieliczna grupa wojskowych. Z czasem oddział rozbudowywano o nowych żołnierzy zawodowych oraz poborowych kierowanych do służby zasadniczej w JW 4101.
– Gdy przywieziono nas z Krakowa, poniemieckie koszary stały zaniedbane. Wojsko używało tylko części obiektów. Na placach i drogach rosły chaszcze, budynki trzeba było doprowadzać do porządku – przed laty wspominał st. chor. Tadeusz Nowak, który do Dziwnowa trafił z Woli Justowskiej.
Polecamy temat: 18 lat Jednostki Wojskowej NIL>>
– Miejsce było dla nas idealne. Koszary otoczone przez wodę i grzęzawiska, lądowisko, możliwość wyjścia w morze i na wody śródlądowe, strzelnica na terenie koszar. Od razu mogliśmy prowadzić intensywne szkolenie. Do tego teren był wyludniony, od Dziwnowa dzieliła nas szeroka rzeka, pozwalająca zachować dyskrecję – dodawał st. sierż. sztab. Franciszek Pozorski, jeden z pierwszych żołnierzy powojennych oddziałów specjalnych.
Choć batalion w nazwie miał „specjalny”, to faktycznie był jednostką dalekiego rozpoznania. Żołnierze nazywali siebie „spadochroniarzami” lub „zwiadowcami”. Nosili bordowe berety, wywodzili się z dywizji spadochronowej i czuli z nią silny związek emocjonalny.
Warto zaznaczyć, że określenie „komandosi” zostało rozpropagowane dopiero w latach 90. Najpierw dotyczyło oddziałów specjalnych, a z czasem, nieprawidłowo, zaczęto tak nazywać spadochroniarzy z Krakowa oraz brygadę kawalerii powietrznej z Tomaszowa Mazowieckiego. Aby więc odróżnić żołnierzy specjednostek od innych, również określanych komandosami, zaczęto nazywać ich specjalsami.
Jesienią 1967 r. z 1. BSz wyłączono 4. i 5. Kompanię Rozpoznawczą. Na ich bazie powstały Kompanie Specjalne: 62. w Bolesławcu i 56. w Bydgoszczy. Faktycznie nie dyslokowano całych kompanii, ale kilkuosobowe grupy żołnierzy zawodowych i kilkunastu służby zasadniczej. Oni mieli budować nowe pododdziały.
W efekcie tych zmian w 1. BSz funkcjonowały m.in. dwie kompanie szturmowe, kompania płetwonurków, kompania rozpoznawcza i kompania łączności. W batalionie utworzono sekcje wykładowców i tłumaczy języków niemieckiego i angielskiego. Służyli w nich m.in. studenci germanistyki i anglistyki kierowani do Dziwnowa w ramach służby w Szkole Podchorążych Rezerwy.
Niedługo po przeniesieniu jednostki z Woli Justowskiej w Dziwnowie utworzono również „kompanię angielską” oraz „kompanię niemiecką”.
– Żołnierze z tych pododdziałów przechodzili szkolenie językowe. Podstawowe komendy wydawano po angielsku i niemiecku. Służyło u nas sporo Ślązaków, którzy z domu wynosili znajomość niemieckiego. Natomiast zawsze mieliśmy niedobór ludzi znających język angielski. Spora część kadry przeszła kursy w Centrum Języków Obcych w Łodzi. Do jednostki dostawaliśmy sporo obcej prasy i literatury, m.in. gazetę Komunistycznej Partii Anglii, niemiecki „Die Welt” oraz francuskie pisma poświęcone wojskowości – wspomina płk Brzozowski.
Jarosław Rybak
Fragment pochodzi z artykułu z czasopisma SOF MAG 5/2026. Pełną wersję czasopisma można kupić w naszym sklepie internetowym oraz w sieci sklepów Empik.